قىزىق نوقتا خەۋەرلىرى

شەرقىي شىماللىقلارنىڭ تىلى نىمانچە ئۆزگىچە؟

2018-09-19 17:36:18     مەنبەسى: شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانسىسى   

دوڭ ياڭ

«نىمىگە قارايسەن؟»، «قارىسام قانداق قىلاتتىڭ؟»
بۇ بىر قانچە سۆز بىلەن بىز قىزىقارلىق كۆرۈنۈشنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرەلەيمىز، سۆزلەر شۇنچە ئاددى، ئاددىي سۆزلەرگە چوڭقۇر مەنا يوشۇرۇنغان. بەزى چاغدا شەرقىي شىماللىقلارنىڭ تىلىغا قايىل بولماي تۇرالمايمىز.
دائىم مۇنداق بىر ھېكايىنى ئاڭلاپ قالىمەن: بىر ئالى مەكتەپ ياتاق بىناسىدا بىر شەرقىي شىماللىق بار ئىكەن، مەكتەپ پۈتتۈرۇشكە ئاز قالغاندا پۈتۈن ياتاقتىكىلەرنىڭ شىۋىسى شەرقىي شىماللىقلارنىڭكى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىپتۇ. باشتا بۇ ياتاقداشلارنى زاڭلىق قىلدىم، كېيىن ئۇلارنىڭ ئەقلىگە قول قويدۇم.
يان تېلېفوننىڭ APP سىتونىدىكى «سوئال- جاۋاپ» كۆزنىكىدە، بەزىلەر: «نىمە ئۈچۈن شەرقىي شىماللىقلارنىڭ شىۋىسى شۇنچە ئاسان تارقىلىدۇ» دەپ سوئال سورىدى. بۇ سوئال باشقىلارنىڭ قىزغىن ئىنكاس قايتۇرىشىغا ئېرىشتى. «مېنىڭ يېنىمدا شەرقىي شىماللىقلار كۆپ، مەن ئۆزۈم تىيەنجىنلىك، لېكىن ھازىر گەپ قىلسام، شەرقىي شىماللىقلارنىڭ شىۋىسىدە سۆزلەيمەن».
شەرقىي شىمالنىڭ تەلەپپۇزىنىڭ سېھرىي كۈچى ھەقىقەتەن كۈچلۈكتە.
شەرقىي شىمال تىلىنىڭ كەڭ تارقىلىشىدا ئەڭ چوڭ تۈرتكىلىك رول ئوينىغىنى يەنىلا مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكى. مەركىزى تېلىۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ چاغانلىق سەنەت كېچىلىكى قانداق سورۇن؟ پۈتۈن جۇڭگولۇقلار ئاشۇ ئالاھىدە پەيتتە ئېتوت ئويناۋاتقان شەرقىي شىماللىقلارغا تىكىلىپ قاراپ، ئۇلارنىڭ ئەڭ ئىخچام، ئوبرازلىق، ئەڭ قىزىقارلىق، ئەڭ ئۆتكۈر يەرلىك شېۋىدە پاراڭلىشىپ، ئويۇن قويىۋاتقانلىقىنى كۆرەتتى بۇ ھەقىقەتەن بىر جانلىق شەرقىي شىمال تەلەپپۇزىدىكى مەملىكەتلىك ئوچۇق دەرس.
بۇ ھەرگىزمۇ ئادەتتىكى ئوچۇق دەرس ئەمەس. بىرىنچىدىن، كۆلىمى مىسلىسىز بولدى. ھەر يىلى چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىنى نەچچە يۈز مىليون ئادەم كۆرىدۇ، 30 يىلدىن بېرى، نەچچە ئون مىليارد ئادەم قېتىمغا يەتتى، ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تەنھەرىكەت تۈرى دەپ قارىساق، مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىدىكى ئىتوت دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ كۆلەملىك تىل تۈرىدىكى ئوچۇق دەرس دىيىشكە بولىدۇ. مۇھىمى بۇ ئوچۇق دەرسنىڭ بىر تۈرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ھەر يىلى بىر قېتىم ئۆتۈلىدۇ!
ئىككىنچىدىن، دەرس ۋاقتى ئۇزۇن. ئاددىي قىلىپ ھېساپلىساق، ھەر يىلى چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىدە شەرقىي شىمال تىلىدا ئورۇنلانغان تىل تۈرىدىكى نومۇرلارنى ئىككىگە بۆلسەك، جەمىي يېرىم سائەت، 20 يىلدا 10 سائەت، 100 مىليون ئادەم كۆرىدۇ دەپ ھىساپلىساق، ئەڭ ئېھتىيات قىلىپ ھېسابلىغاندىمۇ بىر مىليارد سائەت بولىدۇ. بۇ بىر مىليارد سائەتتىن باشقا، يەنە تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى قايتا تەكرار قويۇپ، ئىنتېرنېت تورىدا توختىماي تەلەپ قىلغان ۋاقىتلارمۇ كۆپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە تۇرمۇشتا شەرقىي شىماللىقلار بىلەن ئالاقە قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ ئۇلارنىڭ تەسىرىگە ئوچراپ، شەرقىي شىماللىقلارنىڭ تەلەپپۇزىنى ئۆگىنىۋېلىشى بىلەن تەسىر دائىرىسى تېخىمۇ كېڭەيدى. چەتئەل تىلىنىمۇ ئۈگەنگىلى بولغان يەردە، شەرقىي شىماللىقلارنىڭ تەلەپپۇزىنى ئۆگىنىش ئۇنچە تەس ئەمەستە.
ئۈچىنچىدىن، چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىنىڭ ئىتوتىدىن ئىبارەت بۇ «تەربىيەلەش شەكلى» نىڭ ئۆزارا تەسىر كۆرسىتىش خۇسۇسىيىتى تېخىمۇ كۈچلۈك بولدى. گەرچە كىشىلەر ئېكران ئارقىلىق كۆرۈپ تۇرىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ئارتىسلارنىڭ قىزىقارلىق گەپ سۆزلىرى تاماشىبنلارنى كۆلدۈرۈپ، ئۇلارغا شادلىق ئاتا قىلدى. ئۇلار يۇقۇرى ئىقتىدارلىق تىل ئالاقە سورۇنىدا كۆڭلى ئېچىلىپ، شەرقىي شىمال تەلەپپۇزىنىڭ سېھرىي كۈچىنى ھىس قىلدى، ھەمدە ئۇلارنىڭ تەلەپپۇزىنى ئوڭايلا ئۆگىنىۋالدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە كۆرۈرمەنلەر چاغانلىق دەم ئېلىش مەزگىلىدە ئۇرۇق- تۇغقان، دوست- بۇرادەرلەر ئارىسىدا بىر- بىرى بىلەن ئورتاقلىشىدۇ، بۇنداق «ھەمراھ تەربىيەسى» ۋە «ھازىر ئۆگىنىپ، نەق مەيداندا ئىشلىتىش» ئەڭ ياخشى تىل مەشىقى ھېسابلىنىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىدىكى ئىتوتدىن ئىبارەت بۇ خىل «سەھنە كۆرۈنۈشى شەكلىدىكى ئوقۇتۇش»، «ئالتۇن جۈملە» نى قىسقا كومېدىيە ھالىتى بىلەن تەمىنلەپ، ئالتۇن جۈملىنى كومىدىيە ئۈنۈمىگە ئىگە قىلدى. مەسىلەن: «سىزگە قانداق ۋېلىسىپىت كېرەك» دېگەن ئىتوتنى مىسالغا ئالساق، بۇ سۆزنى ئاڭلىغان ھامان، كىشىلەر ئىتوتتىكى ئەرنىڭ بىر تەرەپتىن كۆزىنى چىمىلدىتىپ، يەنە بىر تەرەپتىن يۇقىرى ئاۋازدا خوتۇنىنى تىللىغان قىياپەتكە كىرىۋېلىشىنى كۆرۈپ ئىختىيارسىز كۈلۈپ كېتىدۇ. بۇنىڭ «قانائەت قىلىشنى بىل»، «قالايمىقان خىياللاردا بولما» دېگەن مەنىلەرنى ئىپادىلەشتىكى ئۆزگىچە ئىپادىلەش ئۇسۇلى بىلەن تېخىمۇ يۇمۇرلۇق ئۈنۈمى بولغان. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، «ئېرىشەلمەسلىك» تىن كېلىپ چىققان بىئاراملىقنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرگەن.
«ھە، داۋاملىق پوچىلىق قىلىۋەر»، «مېنىڭ كۆڭلۈم مۇزدەك بولۇپ قالدى»، «سىز بەك قابىلىيەتلىك ئىكەنسىز»، «بۇنى قىلغىلى بولىدۇ، لېكىن بۇنىڭغا ھەقىقەتەن ئامال يوق». بۇ جۈملىلەرنىڭ ھەممىسى ئوخشاش ئۈنۈمگە ئىگە، ئۇنىڭ مودا بولۇشى بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇر مەناغا ئىگە بولغان.
بىر قانچە يىلدىن بۇيان چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىدىكى ئىتوتتىن ئىبارەت  يېڭى يىللىق ئۆرپ- ئادەت خارەكتىرىگە ئىگە تارقىتىش سەنئىتى شەكلىدە، شەرقىي شىمال تىلى مۇتلەق باش پېرسوناژ بولدى، ئۇ جۇڭگولۇقلارنىڭ مەدەنىيەت ماكانىدا مەلۇم كۈچلۈك جامائەت تۈسىنى ئالدى. مەن شەرقىي شىمالنىڭ گېپىنى چۈشىنىمەن، سىزمۇ شەرقىي شىمالنىڭ گېپىنى چۈشىنىسىز، بۇ تېخى ئاممىۋىلىققا ھېساپ بولمايدۇ. ئاممىۋى خاراكتېرى شۇكى، سىزنىڭ شەرقىي شىمالنىڭ تىلىنى چۈشىنىدىغانلىقىڭىزنى بىلىمەن، سىزمۇ مېنىڭ شەرقىي شىمالنىڭ گېپىنى چۈشىنىدىغانلىقىمنى بىلىسىز، بىز ئەتراپىمىزدىكى كىشىلەرنىڭ شەرقىي شىمالنىڭ گېپىنى چۈشىنەلەيدىغانلىقىنى بىلىمىز، ئاندىن شەرقىي شىمالنىڭ تەلەپپۇزىدا خۇشاللىق بىلەن پاراڭلىشىمىز. بۇ شەرقى شىمال شېۋىسىدە بۇ دىئالېكتنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقىدىكى خاسلىقىنى ئەڭ زور دەرىجىدە جارى قىلدۇرۇپ، «تارقىلىش» ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى.
چوقۇم بەزىلەر: «ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن باشقا يەرلىك شېۋىلەر، مەسىلەن: خېنەن تەلەپپۇزى ياكى فۇجيەننىڭ شىۋىسى چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىدە مودا بولالمىدى؟» دەپ سورىشى مۇمكىن. مېنىڭچە شەرقىي شىمال شېۋىسىنىڭ مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىدىن ئىبارەت بۇ مەدەنىيەت سورىنىغا ئېلىپ چىقىلىشىنىڭ ئۆزى بىر تاساددىپىيلىق ئىكەنلىكىگە ئىشنىمەن. لېكىن، كېيىن ئۇنىڭ تەرەققىي قىلىشىدا بولسا مۇقەرەرلىك بار. بىرىنچىدىىن، ئۇ دۆلەت ئورتاق تىلىغا ئوخشاپ قالىدۇ، بۇ ئۇنىڭ تارقىلىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بەرگەن. بۇ گۇاڭدۇڭ تىلىدا گەرچە نۇرغۇن شياڭگاڭ تىياتىرى، شياڭگاڭ كىنوسى ۋە گۇاڭدۇڭ مودا ناخشىلىرى قاتارلىق ئاممىۋى مەدەنىيەت ۋاسىتىلىرى تىرەك بولغان بولسىمۇ، يەنىلا جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىدا ئومۇملاشماسلىقىدىكى سەۋەب؛ ئىككىنچىدىن، شەرقىي شىمال تەلەپپۇزى يەنە دۆلەت ئورتاق تىلىدىن پەرقلىنىدۇ، كۈچلۈك خاسلىققا ئىگە، ئۇنىڭ جانلىق، بىۋاستە، يۇمۇرلۇق سۆزلىرى چاغاننىڭ خۇشال-خۇرام كەيپىياتىغا ماس كېلىدۇ. ئۈچىنچىدىن، تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئالغاندا، شەرقىي شىمال تىلىنىڭ چوقۇم تەلەپپۇز، لېكسىكا، گرامماتىكا جەھەتتە، ئېغىزغا ئاسان، تەلەپپۇز قىلىشقا قۇلايلىق بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى بولىشى مۇمكىن. ئەلۋەتتە، بۇنى تېخىمۇ كەسپىي تىلشۇناسلىق ساھەسىدىن چۈشەندۈرۈشى كېرەك.
مەنبەدىن سۈرۈشتۈرگەندە، شەرقىي شىمال شېۋىسىنىڭ سېھرىي كۈچى ھەققىدە ئويلانغىنىمىزدا قار- مۇز بىلەن قاپلانغان شەرقىي شىمالدا ئىسسىق كاڭدا پاراڭ سېلىشىپ ئولتۇرغان مەنزىرە كۆز ئالدىمىزغا كېلىدۇ. مۇشۇنداق بىر كۆرۈنۈشتە، كىشىلەر تىلنىڭ ئەمەلىي قوللىنىشچانلىقىدىن سىرت، پاراڭ سېلىش ئارقىلىق ئاددىي خۇشاللىقنى قوغلىشىدۇ، يەنى مەنپەئەت قوغلاشمايدىغان، ساپ گۈزەل تىل سەنئىتى شەرقىي شىمال تىلىدا ئۈزۈكسىز تەرەققىي قىلىپ «جەۋھەر» گە ئايلانغان.
بۇنىڭدىن باشقا، شەرقىي شىماللىقلار ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىن يىراق بولغاچقا، ئەدەپ-قائىدە بىلەن دىنىنىڭ تەسىرىگە ئانچە ئۇچرىمىغان، ئۇلارنىڭ ئىپادىلىشى تەبىئىي ئىقتىدارغا تېخىمۇ يېقىنلاشقان، تېخىمۇ ئەركىن بولغان، بۇ بەلكىم بىر سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتە شەرقىي شىمالنىڭ ئىتوتى داڭلىق بولۇپلا قالماي، ئۇلارنىڭ ئاۋازىمۇ ياڭراق، مەلۇم پەسىلدىكى «جۇڭگودىكى ياخشى ئاۋاز» ناملىق پىروگراممىدا مۇسابىقىگە قاتناشقانلارنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى شەرقىي شىماللىقلار ئېگىلىگەن بولغاچقا، كىشىلەر يومۇرلۇق قىلىپ، «شەرقىي شىمال ياخشى ئاۋازى» دەپ ئاتالغان، بۇ شەرقىي شىمالنىڭ يېرى كەڭ، ئادىمى شالاڭ، مىجەزى مەردانە، ئىپادىلەشكە ماھىرلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
تىلنىڭ نەپىسلىكى ھەققىدە توختالغاندا، باشقا يەرلىك شېۋىلەردىمۇ بۇ خىل ئالاھىدىلىك بار. مەسىلەن: سىچۈەن تەلەپپۇزى، خېنەن تەلەپپۇزى، بېيجىڭ تىلى دېگەنلەرنىڭ ھەممىسى ئۆزگىچە خاسلىققا ئىگە. يۇمۇرلۇق بولۇشتىمۇ شەرقىي شىمالنىڭ تىلىدىن قېلىشمايدۇ. شەرقىي شىمال تىلىدىكى نومۇرلار چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىنىڭ ئىتوتىغا ئەگىشىپ، جۇڭگو تېلېۋىزىيەسىدىن ئىبارەت ئاممىۋى تاراتقۇلارنىڭ ئالتۇن كۆزنەك مەزگىلىدە، تېزلا پۈتۈن مەملىكەتكە تارقالدى، بۇ شەرقىي شىمال كومېدىيەچىلىرىنىڭ تىرىشچانلىقىدىن ئايرىلالمايدۇ.
بۇ ئىككى يىلدا، يېڭى بىر ئەۋلاد شەرقىي شىماللىق كومىدىيە ئارتىسلىرى ھەر قايسى چوڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرىنىڭ كومېدىيە تۈرىدىكى پىروگراممىسىغا چىقىپ، شەرقىي شىمال تىلى يەنە داغدۇغا قوزغىدى. «كۇەيشوۋ» قاتارلىق بىۋاستە كۆرسىتىش سۇپىلىرىدا، شەرقىي شىمالنىڭ تەلەپپۇزى يەنىلا ناھايىتى ئالقىشقا ئېرىشمەكتە. تومۈر يول لېنىيەلىرىدىمۇ كىشىلەر كۆچمە ئىنتېرنېت تورىدىن پايدىلىنىپ «شەرقىي شىمال تەلەپپۇزى قىزغىنلىقىنى» يەنە بىر قېتىم قوزغىدى.
بېيجىڭدا خىزمەت قىلىۋاتقىنىمغا 10 يىل بولاي دەپ قالدى، بۇ بىر نەچچە يىلدا ئەتراپىمىزدىكى شەرقىي شىماللىقلارنىڭ تېخىمۇ كۆپەيگەنلىكىنى ھېس قىلدىم. ئادەتتە ھەممەيلەن دۆلەت ئورتاق تىلىدا سۆزلىشىمىز، بىراق سىزگە مەلۇم، شەرقىي شىمالنىڭ باھار نۇرىنى توسۇۋالغىلى بولمايدۇ.
  سىزمۇ ئېتىراپ قىلىشىڭىز كېرەك، بۇ شەرقتىكى ئۈچ ئۆلكىنىڭ داڭلىق مەدەنىيەت ئەمەلىي كۈچى. يەرلىك شىۋىلەرنىمۇ چەتكە قاقماڭ، ئۇ بىزنىڭ بەدىنىمىزنىڭ بىر قىسمى. بىز تىلىمىزنى سۆيىمىز، ئۇنىڭ بىلەن ئويناپ، ئارىلىشىپ، ئۇنى تاۋلاپ، يۈكسەلدۈرۈشىمىز كېرەك. ئەمەلىيەتتە، ئۇ دەل ئۆزىمىزنى تاۋلاپ، ئۆزىمىزنى يۈكسەلدۈرگەنلىكىمىز.
  ئىشەنمىسىڭىز، قاراڭ، شەرقىي شىماللىقلارنىڭ مەدەنىيەت ئىشەنچىسى نىمە دېگەن كۈچلۈك!

[an error occurred while processing this directive]
[an error occurred while processing this directive]
[an error occurred while processing this directive]
نادىر ناخشا – مۇزىكىلار
تور بېتىمىزدىكى يېڭىلىقلار
رادىيو دىراممىسى
بۇ بەتنىڭ نەشىر ھوقۇقى شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانسىسىغا تەۋە
ئالاقىلىشىش نومۇرى: 2571553، 2578492
ئادرىسىمىز: ئۈرۈمچى شەھىرى ئىتتىپاق يولى 830- نومۇر شىنجاڭ خەلق رادىيو ئسىتانسىسى تور مەركىزى