قىزىق نوقتا خەۋەرلىرى

يۇرتنىڭ سىنىقى

2018-11-03 23:27:42     مەنبەسى: شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانسىسى   

يەن جىڭمىڭ


 يۇرتتىن ئىبارەت بۇ ئەنئەنىۋىي ئۇقۇم، ھازىر ئۆزگۈرۈپ غۇۋا، تۇتۇق ھالەتكە ئۆتكەن بولۇپ، ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدا يۇرتنى يېزىش تېخىمۇ تەسكە توختىماقتا. ھالبۇكى، قانچىكى ئۇچۇرلاشقان، ھەتتا دۇنياۋىلاشقان بولسا، رايون خاراكتېرى، يۇرت تۇيغۇسى ئەدەبىياتتا شۇنچە قىممەتلىك كۆرۈنىدۇ. بۇ يازغۇچىنىڭ ھېسسىيات پوزىتسىيىسىنى سىنايدىغان يەنە بىر سىناق.
  چېن ساڭنىڭ «خوۋتۇ ئىبادەتخانىسى» دېگەن كىتابىنى ئوقۇپ، ئۇزۇندىن بۇيان كۆزىتىپ ۋە ئويلىنىپ كېلىۋاتقان «يازغۇچى ئەسىرىدە ئۆز يۇرتىغا قانداق مۇئامىلە قىلىشى كېرەك؟» دېگەن مەسىلىنى ئېسىمگە ئالدىم.
  بۇ بۈگۈنكى كۈندە ئەمەلىيەتتە بىر قىيىن مەسىلە. مەن يۇرت تەسۋىرلەنگەن ئەسەرلەردە يولسىزلىق مەنىسى چىقىپ قېلىشىدىن ئەڭ قورقىمەن، بۇ خىل يولسىزلىق ھەتتا ئىختىيارسىز بولىدۇ. چۈنكى، بەزىدە بىز ھېسسىياتنى چىقىش قىلىپلا قالماي، بەلكى مۇقىم تونۇشنى چىقىش قىلىپ، بەزى يېزىقچىلىق ئوبيېكتلىرىنى بىر تەرەپ قىلىمىز. قەدىمكى جۇڭگولۇقلارغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، يۇرت تۇغۇلۇپ ئۆسكەن جايىنى كۆرسىتىدۇ، ھەرقانچە يىراققا كەتكەن تەقدىردىمۇ قايتىپ كېلىدىغان جايى، بىردىنبىر ماكانى ھېسابلىنىدۇ. يۇرتىدىكى ھەممە ئىشقا ئەيمىنىش بىلەن مۇئامىلە قىلىشقا توغرا كېلىدۇ، ئۇنىڭغا قىلچە باشقىچە غەرەزلەردە بولۇشقا بولمايدۇ. ئۇ چاغدىكى كىشىلەر مەيلى لەشكەر بولۇپ ئۇزۇن سەپەرگە ئاتلانغان ياكى سىرتقا چىقىپ تىرىكچىلىك قىلغان بولسۇن، كۆپىنچىسى «يۇرتىدىن ئايرىلغان» لىق ئازابىنى ئېلىپ ماڭىدۇ. ئەمەلدار بولغان تەقدىردىمۇ، بىر ئادەمنىڭ ھەقىقىي مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشنىڭ ئەڭ چوڭ ئاساسى، «ئات ئايلىنىپ ئوقۇرىنى تاپىدۇ» دېگەندەك قېرىغاندا يۇرتىغا قايتىپ، چوڭ قورۇ- جاي سېلىپ  كېيىنكى كۈنلىرىنى خاتىرجەم ئۆتكۈزۈش. جۇڭگونىڭ قەدىمكى زاماندىكى ھەر قانداق يۇرت توغرىسىدىكى شېئىرلاردا شائىرنىڭ يۇرتقا بولغان مۇھەببىتى ئوخشاش ھېسسىيات ئاساسىدا ئىپادىلەنگەن.
  ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدا يۇرت ئۇقۇمى سۇسلىشىپ كەتكەن بولۇپ، لۇشۈننى مىسالغا ئالساق، «يۇرتۇم» ناملىق ئەسەر ئەمەلىيەتتە ئەسلى تېمىسى تېكىست تەرىپىدىن ئېسىپ قويۇلغان ئەسەر بولۇپ، يۇرتقا قايتىپ كەلگەندىن كېيىنمۇ كۆڭلىنى ئىزھار قىلىشقا ئامالسىز قالغان. بۇ مەزگىلدە ئۇزاق تۇرۇپ قېلىشنى خالىمىغان، ئەڭ ئاخىرىدا تېخىمۇ ئالدىراپ كېتىدىغان جاي بولۇپ قالغان. ھازىرقى زامان يازغۇچىلىرى تېخىمۇ كەڭ دۇنياغا نەزەر سېلىپ، ئەسەرلىرىدە تېخىمۇ مۇرەككەپ ھېسسىياتنى ئىپادىلەش ئۈچۈن، يۇرتمۇ شۇ سەۋەبتىن بىرلا خىل مەنىنى ئىپادىلىمەيدىغان بولۇپ قالدى.
  ھازىرقى جۇڭگودا، كىشىلەر قاتناش ئارقىلىق ئېرىشكەن كۆپ قېتىملىق يۆتكىلىش، كۆچمە خەۋەرلىشىشتىن پايدىلىنىپ ئېرىشكەن زامان- ماكان ئايرىلىپ «كۆرۈشۈش» تۇرمۇشنىڭ رايون دائىرىسىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتتى. يۇرتتىن ئىبارەت بۇ ئەنەنىۋىي ئۇقۇم بۈگۈنكى كۈندە ئەمەلىيەتتە غۇۋا، تۇتۇق بولۇپ قالدى. ئەگەر ئىلگىرىكى كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسى يۇرتىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان بولسا، كۈچلۈك «يۇرتقا قايتىش» تەلىپى بولغان، تۈرلۈك توسۇلۇش ۋە توسالغۇلار تۈپەيلىدىن «ئالتۇن مېدالغا تەڭ» دەيدىغان كۈچلۈك ھېسسىيات پەيدا بولغان بولسا، ھازىرقى كىشىلەر يۇرتىدىن ئايرىلغاندا كۆپىنچە ئۆز ئالدىغا تاللاش، تېخىمۇ چوڭ غايىنى قوغلىشىپ، تېخىمۇ چوڭ ياشاش بوشلۇقىغا ئېرىشىش ئۈچۈن بولماقتا. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئەگەر خالىسا، بىر كۈن ئىچىدە ئۆيگە قايتسا بولىدۇ، ھەتتا بىر كۈندە بېرىپ- كېلىشكىمۇ بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، يۇرت-- كۈندىلىك تۇرمۇشتىمۇ «ئېسىلىپ قېلىش» قا يۈزلەنمەكتە. شۇڭا، ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدا يۇرت ھەققىدىكى ئەسەرلەرنى يېزىشنىڭ قىيىنلىق دەرىجىسى تېخىمۇ يۇقىرى بولۇپ، ھېسسىيات بىر تەرەپلىمە ئىپادىلەندىمۇ يوق دېگەنمۇ ساختىلىق ۋە چىنلىق ئوتتۇرىسىدىكى سىناق بولۇپ قالغانلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھالبۇكى، قانچىكى ئۇچۇرلىشىش، ھەتتا دۇنياۋىلىشىش بولسۇن، رايون خاراكتېرى، يۇرت تۇيغۇسى ئەدەبىياتتا شۇنچە قىممەتلىك كۆرۈنىدۇ، بۇ  يازغۇچىنىڭ ھېسسىيات پوزىتسىيىسىنى سىنايدىغان يەنە بىر سىناق.
  چېن ساڭنىڭ يېڭىدىن يازغان  «خوۋتۇ ئىبادەتخانىسى» ناملىق رومانىمۇ يۇرت ھەققىدىكى ئەسەر. نۇرغۇن مۇۋەپپەقىيەت قازانغان پېشقەدەم يازغۇچىلارغا ئوخشاش، چېن ساڭمۇ ئۆزىنىڭ بىر قاتار ھېكايىلىرى ئۈچۈن بىر باشلىنىش نۇقتىسى بېكىتكەن، ئۇ بولسىمۇ ئۇنىڭ يۇرتى تائېرپىڭ. بۇ چىنلىڭ تېغىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان كىچىك كەنت، شۇنداقلا ئۇ قايتا ـ قايتا يازغان ھېكايە پېرسوناژىنىڭ يۇرتى، بۇ شەخس «خوۋتۇ ئىبادەتخانىسى» دا چېن يۈەن دەپ ئاتالغان. چېن يۈەن زامانىۋىلاشقان شەھەر شاڭخەيگە بېرىپ خىزمەت قىلغان ۋە تۇرمۇش كەچۈرگەن تائېرپىڭلىق ياش. «خوۋتۇ ئىبادەتخانىسى» ناملىق روماندا باشتىن ئاخىر چېن يۈەننىڭ قانداق قىلىپ شاڭخەي بىلەن تائېرپىڭ ئارىلىقىدا چېپىپ يۈرگەنلىكى بايان قىلىنغان شۇنداقلا تۈرلۈك ۋەقەلىكلەر ئارقىلىق ئۇنىڭ يۇرتىنى سېغىنىش ھىسسىياتى ئىپادىلەپ بېرىلگەن. بۇ خىل يۇرتىغا قايتقان ياشنىڭ ئىش- پائالىيەتلىرىنى بايان نۇقتىسى قىلىش ئۇسلۇبىنى چېن ساڭ بىلەن يۇرتداش بولغان يازغۇچى جا پىڭئاۋمۇ قايتا- قايتا ئىشلەتكەن. چېن ساڭ يەنە قانداق ئۆزگىچە يېڭىلىقلارنى يارىتىپ بەردى؟
  «خوۋتۇ ئىبادەتخانىسى» ناملىق روماندا ئاساسلىق شاڭخەي بىلەن تائېرپىڭدىن ئىبارەت ئىككى جايدىكى ۋەقەلىك بايان قىلىنغان. چېن يۈەننىڭ قەلبىدە بۇ ئىككى پەرق غايەت زور بولغان جايغا نىسبەتەن ئوخشاش بولمىغان تايىنىش بولسىمۇ ئەمما سالماق جەھەتتە ئوخشاش سالماقنى ئىگىللىگەن. تەرجىمھال تۈسىنى ئالغان بۇ روماندا چېن ساڭ ئۇلارنى ئارىلاشتۇرۇپ، بىر- بىرىگە زىچ باغلاپ، سىمۋوللۇق شاڭخەي بىلەن بەلگە خاراكتېرلىك تارئېرپىڭنى بىرلا ۋاقىتتا ھېسسىيات جەھەتتىكى مەلۇم تالاش- تارتىش ۋە قىيالماسلىق ھىسسىياتىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. «شاڭخەي ھەم يىراق جاي، ھەم ماكان، تارئېرپىڭ ھەم ئاخىرقى نۇقتا ھەم باشلىنىش نۇقتىسى». ئەمما، باياندا چېن ساڭدا روشەن ئېغىش بولغان. شاڭخەي بىر خىل مەۋھۇم مەۋجۇدىيەت، روماندا شاڭخەيگە نىسبەتەن تەپسىلىي تەسۋىرلەش ئېلىپ بېرىلمىغان، بۇ ئەلۋەتتە «ئوقۇرمەنلەر بىلىپ بولغان» ئىشقا قارىتا ئالدىن تۈزۈش ئېلىپ بېرىش ئىدى. ئەمما، ئاپتورنىڭ باياننى قانداق تاللىشى بىلەنمۇ ناھايىتى مۇناسىۋەتلىك. ئۇنىڭ ھەقىقىي يېزىش ئوبيېكتى بولسا تائېرپىڭ، شاڭخەي بولسا بىر پايدىلىنىش. پۈتۈن ئەسەردىكى باياندا ئىپادىلەنگەن ئالاھىدىلىك شۇكى، بارلىق ئاماللارنى ئىشقا سېلىپ، تائېرپىڭغا قايتىش يولىدىكى تىرىشچانلىقتىن ئىبارەت. بۇ بىر خىل تاكتىكا، شۇنداقلا بىر خىل ھەۋەس، بىر خىل ئەقىل- پاراسەت، شۇنداقلا بىر خىل قىزىقىش. چېن يۈەن يۇرتىغا قايتقاندىن كېيىن، دەرھال ئۆز كەچۈرمىشلىرىنى يازىدۇ، چېن يۈەن شاڭخەيگە قايتقاندىن كېيىن يەنىلا «ئۆز يۇرتىدىن كەلسەڭ، ئۆز يۇرتۇڭنىڭ ئىشلىرىنى بىلىشىڭ كېرەك» دېگەننى بايان قىلىدۇ. ھەقىقىي ھېكايە ماكانى ئەمەلىيەتتە يەنىلا تائېرپىڭ بولۇپ، شاڭخەي پەقەت تائېرپىڭ بىلەن مۇناسىۋىتى بولغاندىلا ئوتتۇرىغا چىقىدۇ، ئۇ بىر ئابستراكت ماكان، بۇ ئارىلىقتا ماڭىدىغانلار ئاساسەن تائېرپىڭدىن كەلگەن دادا بىلەن «كىچىك ۋېي نەن» قاتارلىق يۇرتداشلار بولۇپ، شاڭخەيدە نەۋرە ئاچىسىدىن كەلگەن تېلېفوننى قوبۇل قىلاتتى ۋە قىزى مەيزى يۇرتىدىن ئەۋەتكەن خەتلەرنى ئوقۇيتتى. شاڭخەي-- چېن يۈەننى كەسىپكە ۋە مۇھەببەتكە ئىگە قىلغان شەھەر روماندا ئەمەلىيەتتە دادىنىڭ نەزىرىدىكى شاڭخەي ئىدى. دادىسى شاڭخەيگە كېلىپ زادى ۋاقىتلىق تۇرامدۇ- تۇرمامدۇ، شاڭخەي زادى دادىسىغا قانداق يىڭىلىق ۋە ئوڭۇشسىزلىقلارنى ئېلىپ كەلدى، بىر تائېرپىڭلىقنىڭ نەزىرىدىكى شاڭخەي زادى قانداق، ئۇ بۇ خىل كۆرگەن- ئاڭلىغانلىرىغا قانداق باھا بەردى؟ «خوۋتۇ ئىبادەتخانىسى» ناملىق روماندا چوڭ شەھەر بىلەن يېزىدىن ئىبارەت ئىككى دۇنيا، مۇشۇنداق بىر كۆز قاراش ۋە پوزىتسىيە بىلەن باشقىچە مەنزىرىنى نامايان قىلغان.
  روماندا شەھەر بىلەن يېزىنىڭ پەرقى قەستەن چوڭايتىلمىگەن، نىمىلا دېگەن بىلەن چېن يۈەن شاڭخەيدە ئۆيلەنمەكچى ھەمدە بۇ يەردە خىزمەت قىلماقچى بولغان، يۇرتى تائېرپىڭ بولسا قايتالمايدىغان جاي بولۇپ قالغان. بۇ خىل قايتىپ بارغىلى بولماسلىق، قەدىمكى شەكلىدىكى قايتىپ كېلىش تەس بولۇش ئەمەس، بەلكى بىر خىل ياشاش ئېھتىياجى.
  روماندا دەل شەھەر بىلەن يېزا- كەنتلەر گىرەلەشكەن جەريانىدا ھازىرقى زامان كىشىلىرىنىڭ ياشاش تاللىشى شۇنداقلا تاللىغاندىن كېيىنمۇ ھېسسىيات توقۇنۇشى ۋە روھىي ھالىتىدىن پۈتۈنلەي خالاس بولالمايدىغانلىقى يېزىلغان. بۇ خىل تۇيغۇ ئازاپلىقمۇ ئەمەس، تاتلىقمۇ ئەمەس، تۇرمۇشنىڭ ئاچچىق- چۈچۈكىنى نامايەن قىلىپ بىرىدىغان بولۇپ، ھازىرقى زامان كىشىلىرىنىڭ رېئال ئەھۋالىنى ھەقىقىي تەسۋىرلەپ بەرگەن.
 

[an error occurred while processing this directive]
[an error occurred while processing this directive]
[an error occurred while processing this directive]
نادىر ناخشا – مۇزىكىلار
تور بېتىمىزدىكى يېڭىلىقلار
2018-يىلى 1-ئاي
2018-يىلى 2-ئاي
2017-يىلى 11-ئاي
2017-يىلى 12-ئاي
2018-يىلى 3-ئاي
رادىيو دىراممىسى
بۇ بەتنىڭ نەشىر ھوقۇقى شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانسىسىغا تەۋە
ئالاقىلىشىش نومۇرى: 2571553، 2578492
ئادرىسىمىز: ئۈرۈمچى شەھىرى ئىتتىپاق يولى 830- نومۇر شىنجاڭ خەلق رادىيو ئسىتانسىسى تور مەركىزى